Trong đời sống cộng đoàn, sửa lỗi chưa bao giờ là việc dễ dàng, bởi ranh giới giữa lòng tốt và sự trừng phạt vốn mong manh. Khi vận dụng các nhân đức luân lý để thực thi Lời Đức Giêsu, chúng ta học cách chạm vào vết thương của người anh em bằng sự tế nhị và tôn trọng phẩm giá. Bởi vì sửa lỗi là để thương, và chỉ có tình yêu chân thành kín múc từ Thiên Chúa mới là sức mạnh giúp nhau trở nên tốt đẹp hơn mỗi ngày.
SỬA LỖI HUYNH ĐỆ BẰNG TRÁI TIM YÊU THƯƠNG
“Nếu người anh em của anh trót phạm tội, thì anh hãy đi sửa lỗi nó, một mình anh với nó mà thôi. Nếu nó chịu nghe anh, thì anh đã được món lợi là người anh em mình. Còn nếu nó không chịu nghe, thì hãy đem theo một hay hai người nữa, để mọi công việc được giải quyết, căn cứ vào lời hai hoặc ba chứng nhân. Nếu nó không nghe họ, thì hãy đi thưa Hội Thánh. Nếu Hội Thánh mà nó cũng chẳng nghe, thì hãy kể nó như một người ngoại hay một người thu thuế” (Mt 18,15-17).
Chúa Giêsu đã đưa ra những chỉ dẫn cụ thể và quan trọng để thực hiện việc sửa lỗi cho người anh em. Dưới sự trợ lực của ân sủng, các Nhân đức luân lý đóng vai trò như phương tiện giúp chúng ta đưa Lời Ngài vào đời sống thực tế.
Người ta thường ngại nói về nhân đức, vì dễ cảm tưởng nó nặng nề hoặc là những thói quen máy móc, chẳng có công trạng gì. Thật ra, nhân đức giúp ích cho con người nhiều hơn thế. Thánh Augustinô định nghĩa: “Nhân đức là phẩm chất tốt của linh hồn, nhờ đó mà con người trở nên tốt, không ai có thể sở hữu nó mà làm điều xấu”[1]. Nhân đức không phải là “cái phanh” nhưng là động lực giúp con người hướng thiện, tìm điều thiện cho nhau.
Cũng theo Thánh Augustinô “Bao lâu còn mang thân xác, con người không thể không phạm tội, ít là tội nhẹ”[2]. Vì thế, đời sống cộng đoàn dù mang tính thánh thiện và hiệp thông, cũng có những lúc người anh em phạm những lỗi nào đó. “Cộng đoàn” ở đây có thể hiểu là cộng đoàn dòng tu, nơi những người được quy tụ lại để sống Đời sống Thánh hiến. Cộng đoàn cũng có thể hiểu là gia đình, hội đoàn, lớp giáo lý, cộng đoàn giáo xứ, giáo phận. Khi một thành viên trong cộng đoàn phạm lỗi, thiện hảo chung đòi hỏi mỗi người cần góp ý, sửa lỗi giúp người anh em của mình. Sự giúp đỡ ấy chỉ thực sự xây dựng cộng đoàn khi dựa vào sự hướng dẫn của Lời Chúa và dùng các Nhân đức luân lý.
-
Đức khôn ngoan
Trong bốn nhân đức luân lý, Đức Khôn ngoan được xem là “người dẫn lối” (auriga virtutum) cho các nhân đức khác, bởi Đức khôn ngoan là khả năng của lý trí giúp nhận ra điều tốt và chọn lựa phương tiện thích hợp để đạt được điều tốt ấy (x. Sách GLHTCG, số 1806.). Người “khôn ngoan thì đắn đo từng bước” (Cn 14,15). Với định nghĩa trên, có thể bạn thoáng thấy chúng thật khô khan, nhưng sẽ hữu ích nhiều hơn bạn nghĩ.
Thật vậy, trước khi hành động, Đức Khôn ngoan đòi hỏi người sửa lỗi phải dừng lại để biện phân tỉ mỉ: “Lỗi của người anh em đó là gì? Có thực sự đúng như nhận định không hay chỉ là sự hiểu lầm? Mức độ nghiêm trọng của nó ảnh hưởng thế nào đến chính bản thân họ và cả cộng đoàn?”. Sau khi đã xác định rõ ràng rằng người đó thực sự có lỗi, người sửa lỗi cần dựa vào ký ức, kinh nghiệm và sự hiểu biết để tìm phương án thực hiện. Dựa vào Lời Chúa Giêsu, bước đầu tiên là chọn việc sửa lỗi cách kín đáo, riêng tư nhằm bảo vệ danh dự cho người anh em. Tuyệt đối không được rêu rao hay bàn tán với những người khác, nhưng trong bước đầu tiên này, người sửa lỗi hoàn toàn phải giữ bí mật cho người anh em của mình.
Kế đến, người sửa lỗi cần tìm hiểu Lời Chúa, luật Giáo hội và luật dòng (hoặc các quy tắc của hội đoàn) để phân tích cho người anh em thấy lỗi sai bằng những lời lẽ yêu thương và tôn trọng. Cần giúp họ nhận ra hành vi đó đang gây hại cho chính họ và cho tha nhân, làm tổn hại đến sự thiện chung của cộng đoàn. Đồng thời, hãy bày tỏ sự chân thành rằng chúng ta đang thực sự tìm kiếm điều tốt lành nhất cho họ.
Tiếp theo, Đức Khôn ngoan giúp tiên liệu về những phản ứng của người phạm lỗi. Trường hợp họ vẫn khép kín, chưa nhận ra lầm lỗi, Đức Khôn ngoan sẽ hướng dẫn người sửa lỗi bước kế tiếp theo lời Chúa Giêsu dạy: nhờ sự trợ giúp của hai hoặc ba người. Từ kinh nghiệm của lần gặp đầu tiên, nếu nhận thấy thái độ của mình có thể còn gay gắt hay cách trình bày chưa rõ ràng, sự góp mặt của những người khác sẽ giúp sửa đổi cho những khuyết điểm đó.
Ngoài ra, Đức Khôn ngoan cũng nhắc nhở phải cân nhắc khi chọn người giúp đỡ. Đó không phải là những người ba phải hay vô trách nhiệm, mà phải là những người tốt lành, tế nhị, biết nâng đỡ và giữ bí mật cho người được sửa lỗi. Mục đích của việc tìm thêm người không phải “tìm thêm sức mạnh” để chỉ trích, lên án hay cưỡng ép người khác vào “cái khuôn” của sự thiện, mà là cùng nhau nâng đỡ, giúp người anh em tìm thấy sự thiện trong ý chí tự do.
Sau đó, Đức Khôn ngoan sẽ hướng dẫn người sửa lỗi trao đổi, bàn bạc với những người trợ giúp để đề ra phương án, cân nhắc lời nói và cách thức trình bày phù hợp. Mọi người sẽ cùng nhau phân tích về lỗi sai, tính trầm trọng và hậu quả của nó để hướng người anh em đến điều tốt. Điều cốt lõi cần luôn ghi nhớ là tuyệt đối không nói theo kiểu tấn công hay chèn ép, mà là lắng nghe, sẻ chia những nhu cầu, tổn thương và khát vọng ẩn sâu của người ấy.
Nếu người phạm lỗi vẫn không nghe, Đức Khôn ngoan sẽ gợi nhớ đến giải pháp tiếp theo mà Lời Chúa chỉ dẫn: thưa với Hội thánh. “Hội thánh” ở đây có ý nói về Giáo hội địa phương (như giáo phận, nhà dòng, giáo xứ) khác với Giáo hội phổ quát được Chúa Giêsu trao cho Phêrô. Vì nghĩa vụ của đức ái đòi hỏi không được từ chối giúp đỡ người anh em nên hoàn thiện, người sửa lỗi cần đến sự trợ giúp của Hội thánh, hầu toàn thể cộng đoàn cùng hợp sức với nhau nâng đỡ người anh em đó. Sự sửa lỗi công khai lúc này vẫn không được phép thực hiện trong sự chỉ trích hay trừng phạt nhưng phải là sự chung tay, cùng nhau giúp người anh em thấy được lỗi sai của mình
Nếu lần này mà họ cũng không nghe thì Hội thánh đành phải xem đó như “người ngoại hay người thu thuế”. Dù chịu hình thức kỉ luật là bị cắt đứt khỏi Giáo hội, nhưng theo tinh thần của Chúa Giêsu những cánh cửa của cộng đoàn vẫn mở ra để người phạm lỗi có thể trở về (x. Mt 8,5-13.28-34;9,9; 15,21-28). Một điều cần lưu tâm là không được cưỡng bức người khác làm điều tốt. Chính bản thân họ phải có sự nhận biết và dùng ý chí tự do để hướng thiện; nếu không, hành động ấy chỉ xuất phát từ sự sợ hãi và không còn là một hành vi nhân linh đúng nghĩa. Trừ trường hợp hành vi của họ đang gây ra tổn hại trực tiếp và nghiêm trọng cho cộng đoàn như kéo bè kéo phái gây rạn nứt sâu sắc, chiếm đoạt tài sản chung, nghiện ma túy, cờ bạc… Khi đó, người có trách nhiệm mới buộc phải can thiệp bằng các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ sự an toàn và thiện hảo chung.
-
Đức Công bằng
“Công bằng là nhân đức luân lý cốt tại một ý chí liên lỉ và vững chắc, quyết tâm trả lại những gì mình mắc nợ với Thiên Chúa và với người lân cận. Công bằng đối với Thiên Chúa được gọi là “nhân đức thờ phượng”.”(GLHTCG, #1807) .
Áp dụng vào tiến trình sửa lỗi, Đức Công bằng sẽ giúp người sửa lỗi nhận ra mọi ân huệ mà bản thân mình cũng như người anh em đều nhận được từ Thiên Chúa. Từ đó, người sửa lỗi luôn giữ lòng tôn trọng phẩm giá của họ, giúp họ thăng tiến trong ơn gọi làm người, làm Kitô hữu hay làm tu sĩ.
Đức Công bằng sẽ hỗ trợ cho Đức Khôn ngoan trong việc nhận ra cách ứng xử: tuyệt đối không tấn công, chỉ trích hay nhạo báng. Việc nói xấu hay xúc phạm người phạm lỗi không chỉ là hành vi thiếu công bằng với người ấy, mà còn là sự thiếu công bằng đối với Thiên Chúa bởi vì người anh em đó cũng mang trong mình hình ảnh của Thiên Chúa (Imago Dei).
Nhân đức này cũng thúc đẩy cộng đoàn cùng nhau nâng đỡ người anh em vấp ngã chứ không phải hạ bệ họ vì những lỗi lầm. Việc tìm thêm hai hoặc ba người là để tìm kiếm những lý lẽ phù hợp và lời lẽ ôn tồn, giúp người phạm lỗi cảm nhận được giúp đỡ thật sự chứ không phải bị đe dọa. Vì đã được tái sinh trong phép rửa của Đức Kitô, trở thành con cái Thiên Chúa, họ cũng xứng đáng để nghe những lời nói đầy tôn trọng của mọi thành viên trong cộng đoàn dù họ có phạm phải lỗi lầm nào. Đức Công bằng ở điểm này, cần phải thực hiện trong đức ái đối với tha nhân.
-
Đức Can đảm
Nhận biết điều đúng nhờ Đức Khôn ngoan và giữ thái độ tôn trọng nhờ Đức Công bằng người sửa lỗi còn dựa vào sự nâng đỡ của Đức Can đảm.
“Can đảm là nhân đức luân lý giúp chúng ta kiên trì và quyết tâm theo đuổi điều thiện giữa những khó khăn trong đời. Nó giúp chúng ta đi đến chỗ từ bỏ và hy sinh mạng sống mình để bảo vệ lẽ phải.”(GLHTCG, số 1808)
Thật vậy, việc sửa lỗi cho người khác chưa bao giờ là điều dễ dàng, vì nó đòi hỏi mỗi người phải vượt lên cái tôi ích kỷ và tính tự ái của chính mình. Trong thực tế, chỉ cần một chút thái độ phản kháng, cứng cỏi hay thờ ơ từ phía người phạm lỗi cũng đủ để khơi lên cơn tức giận, làm lấn át Đức Khôn ngoan và Đức Công bằng đã có được trước đó.
Lúc này, Đức Can đảm chính là sức mạnh giúp người sửa lỗi kiên trì thực hiện điều thiện đến cùng. Nhờ Đức Can đảm, chúng ta làm chủ được những cảm xúc bốc đồng, giúp lý trí giữ được sự sáng suốt và ý chí được tự do hơn. Nhờ đó, người sửa lỗi vượt qua sự nóng nảy và cái tôi hẹp hòi để tiếp tục nâng đỡ người anh em theo đúng kế hoạch của Đức khôn ngoan đã đề ra.
Không những thế, Đức Can đảm còn giúp người sửa lỗi khiêm tốn nhìn nhận những hạn chế trong các lần góp ý trước đó để rút kinh nghiệm cho tương lai. Cùng với đó, nhân đức này sẽ giúp mỗi người vượt khó, không quản ngại đi tìm sự giúp đỡ của những người khác trong cộng đoàn. Trước sau vẫn kiên trì đến cùng, tìm ra con đường giúp đỡ người ấy và không nói xấu người ấy.
-
Đức tiết độ
Nếu Đức Can đảm cung cấp sức mạnh thúc đẩy người sửa lỗi dấn thân kiên trì, thì Đức Tiết độ giúp sự dấn thân ấy không bị cuốn trôi theo những cơn bão cảm xúc nóng nảy hay cay đắng.
“Nó giúp ý chí làm chủ các bản năng và kiềm chế các ham muốn trong những giới hạn của sự lương thiện. Người tiết độ quy hướng các thèm muốn giác quan của mình về điều thiện, giữ được sự cẩn trọng lành mạnh, và không chiều theo sức mạnh của mình mà bước theo các dục vọng”. (GLHTCG, số 1809)
Đức Tiết độ đem lại sự trợ lực lớn cho cả Đức Khôn ngoan và Đức Công bằng nhờ khả năng làm chủ và chuyển hóa các cảm xúc bên trong. Nhân đức này giữ cho người sửa lỗi không bị lòng ghen ghét hay sự bực bội chi phối. Trong thực tế, khi đối diện với những hành vi xấu, con người dễ nảy sinh ác cảm, xa lánh; hoặc khi phải chịu đựng sự ngang bướng kéo dài, chúng ta dễ nản lòng muốn buông xuôi. Lúc này, Đức Tiết độ điều chỉnh những phản ứng tự nhiên ấy, giúp người sửa lỗi giữ được lời lẽ ôn tồn, hiền dịu để cư xử, ngay cả khi thiện chí của mình bị hiểu lầm, khinh thường hay chối từ. Sự tiết độ giúp loại bỏ thái độ tránh né, khinh thường nhưng giúp kiên nhẫn học theo tấm gương hiền hòa của Thầy Giêsu: Ngài không ghét người phạm tội nhưng chờ đợi họ quay về. Bên cạnh đó, nhân đức này nhắc nhở người sửa lỗi không chỉ giới hạn tình thương nơi những người thánh thiện hay dễ mến, mà biết mở lòng nhẫn nại với cả những người mình chưa thích, tìm đến họ, giúp đỡ và yêu thương họ dù cho họ phạm lỗi lầm.
Tạm kết
Nhìn lại toàn bộ tiến trình, việc sửa lỗi cho người anh em theo dạy của Chúa Giêsu (Mt 18,15-17) phải là một hành vi xuất phát từ tình yêu tha nhân. Đó không phải là cuộc tranh luận đúng sai, càng không phải là sự lên án hay áp đặt, mà là biểu hiện chân thành nhất của tinh thần Kitô giáo, nơi người ta thực sự yêu thương, trân trọng và mong muốn điều tốt nhất cho người anh em mình.
Sự sửa lỗi huynh đệ cần đến các nhân đức luân lý như những phương tiện cần thiết để tuân giữ lời Chúa Giêsu: Khôn ngoan để phân định và chọn cách ứng xử phù hợp, Công bằng để tôn trọng nhân phẩm, Can đảm để kiên trì dấn thân, và Tiết độ để giữ thái độ hiền hòa. Việc sửa lỗi chỉ thực sự biến đổi tâm hồn khi gắn liền với đời sống cầu nguyện và lắng nghe Lời Chúa. Bởi lẽ, chỉ có duy nhất Thiên Chúa mới là Đấng biến đổi lòng dạ con người. Chính tình thương mến thương, khi được thực hiện trong ân sủng của Thiên Chúa, mới có thể đưa người anh em “đi lạc” trở về lại cộng đoàn.
Têrêsa Kiều Anh, SSS
————
[1] Thánh Thôma Aquinô, Summa Theologiae (Tổng luận Thần học), Phần I-II, Câu hỏi 55, Mục 4.
[2] ĐGM. Phêrô Nguyễn Văn Khảm, Giáo lý Thánh Kinh: Bài 23 – Tội lỗi và ân sủng. https://tgpsaigon.net/bai-viet/giao-ly-thanh-kinh-bai-23-toi-loi-va-an-sung-33855. Truy cập ngày 01/10/2026. (St. Augustine, Sermones, Sermo 181. https://www.sermonindex.net/books/writings-augustine-of-hippo/403/)
